Kolajen Takviyesi Nasıl Seçilir? Etikette Neye Bakılır?

Kolajen takviyesi seçmek, etiketteki beş bilgiyi okumakla başlar: kolajenin tipi, formu, günlük porsiyondaki miktarı, hangi hayvandan elde edildiği ve onay numarası. Bu yazıda her birinin ne anlattığını, araştırmalarda kullanılan miktarlarla nasıl karşılaştırılacağını ve etikette hangi ifadelerin yer alamayacağını anlatıyoruz.

Kolajen takviyesi nasıl seçilir? Kısa cevap

Kolajen takviyesi seçerken önce amacınızı belirleyin, sonra o amaçla araştırılmış tipe ve forma bakın. Bu yazıda incelediğimiz hidrolize kolajen çalışmaları gram düzeyinde (günde 2,5-15 g), denatüre olmamış tip II kolajen çalışması ise miligram düzeyinde (40 mg ürün) yapıldı. Günlük porsiyondaki miktarı, kaynağı ve Tarım ve Orman Bakanlığı onay numarasını etiketten kontrol edin.

Özet

• "En iyi kolajen" diye tek bir ürün yok; uygun ürün amaca, kolajen tipine, forma ve araştırılan miktara göre değişir.
• Hidrolize kolajen, denatüre olmamış tip II kolajen ve jelatin farklı maddelerdir; birinin araştırma sonucu diğerine aktarılamaz.
• Etikette günlük porsiyondaki kolajen miktarını bulun ve aynı formla yapılmış çalışmalardaki miktarla karşılaştırın.
• Türkiye'de izin verilen sağlık beyanları listesinde kolajenin kendisine ait bir beyan bulunmuyor; kolajen ürünlerindeki izinli beyanlar C vitamini gibi eklenen besin öğelerine ait.
• Kolajenin vücuttaki yapısını ve tiplerini kolajen nedir yazımızda ayrıntısıyla anlattık.

En iyi kolajen hangisi, nasıl belirlenir?

En iyi kolajen sorusunun tek bir cevabı yok. Bir kolajen ürününün size uygun olup olmadığını üç soru belirler: Hangi amaçla kullanmayı düşünüyorsunuz, o amaçla hangi tip ve form araştırıldı, araştırmada kullanılan miktar ürünün günlük porsiyonunda var mı?

Bu yazıyı bu üç soru üzerine kurduk.

Bir de kanıtın kendisine bakmak gerekiyor. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), 2011'de hidrolize kolajen ile eklemlerin korunması arasında önerilen bir sağlık beyanını değerlendirdi. Başvuruda günde 10 g hidrolize kolajen önerilmişti; panel, sunulan verilere dayanarak tüketim ile beyan edilen etki arasında neden-sonuç ilişkisinin kurulamadığı sonucuna vardı (EFSA, 2011). Cilt tarafında tablo da tartışmalı. 2021'de International Journal of Dermatology'de yayımlanan, 19 çalışmayı ve 1.125 katılımcıyı bir araya getiren meta-analiz, hidrolize kolajenin plaseboya göre cilt nemi, esnekliği ve kırışıklıklar üzerinde olumlu sonuç verdiğini bildirdi; katılımcıların %95'i kadındı.

2025'te The American Journal of Medicine'de yayımlanan, 23 randomize kontrollü çalışmayı ve 1.474 katılımcıyı inceleyen meta-analiz tabloyu bir adım öteye taşıdı. 23 çalışma birlikte değerlendirildiğinde cilt nemi, esnekliği ve kırışıklıkta anlamlı iyileşme görüldü. Ancak yazarların ifadesiyle ilaç şirketlerinden fon almayan çalışmalarda bu üç ölçütte etki görülmedi, fon alanlarda olumlu sonuç bildirildi. Sadece yüksek kaliteli çalışmalar dikkate alındığında ise üç ölçütte anlamlı iyileşme çıkmadı (Myung ve Park, 2025).

Bu tablo bir şeyi netleştiriyor. "En iyi" etiketi bir ürünün reklamından değil, sizin amacınızla araştırmanın eşleşmesinden çıkar. Etiket okumayı bu eşleşmeyi kurmanın aracı olarak görüyoruz.

Hangi kolajen tipi hangi amaçla araştırıldı?

Kolajen tipi, kolajenin vücutta hangi dokuda bulunduğunu anlatan numaradır; bir kalite sırası değildir. Tip I ağırlıkla deri, kemik ve tendonda, tip II neredeyse yalnız kıkırdakta, tip III ise tip I'e eşlik ederek deri ve damar duvarında bulunur. Tiplerin ayrıntılı karşılaştırmasını tip 2 kolajen ile tip 1 ve tip 3 kolajen arasındaki farkı anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Seçimde tipten daha belirleyici olan soru şu: Araştırma hangi formla ve hangi miktarla yapıldı? Aşağıdaki tabloda, kaynaklarını açıp okuduğumuz çalışmaları amaçlarına göre sıraladık.

Tablodaki rakamlar pratikte şunu söylüyor: Hidrolize kolajen ve jelatin gram, denatüre olmamış tip II kolajen miligram düzeyinde çalışıldı. Çalışmaların çoğu birkaç düzine ile birkaç yüz arası katılımcıyla ve belirli bir yaş ya da cinsiyet grubunda yapıldı; birinin sonucu başka bir grup için genelleştirilemez. Fon bilgisi de önemli: Tablodaki kemik, kas ve diz çalışmaları, kullanılan ham maddenin üreticisinden kısmen ya da tamamen destek aldı. Bu bulgular çalışma sonuçlarıdır; herhangi bir ürünün etkisine dair beyan değildir. Eklem kıkırdağının yapısını ve osteoartrit hakkında araştırmaların ne söylediğini eklem kıkırdağı rehberimizde ele aldık.

Hidrolize kolajen, denatüre olmamış tip II ve jelatin arasındaki fark nedir?

Hidrolize kolajen, denatüre olmamış tip II kolajen ve jelatin aynı proteinden gelir ama işlenme biçimleri farklıdır; bu fark, araştırmalarda kullanılan miktarı ve öne sürülen etki yolunu da değiştirir. Doğal kolajenin molekül ağırlığı yaklaşık 300 kilodaltondur (kDa). Bir derlemeye göre hidrolize kolajen peptitleri çoğunlukla 3-6 kDa aralığındadır; bu değer ürünler arasında değişir ve hidroliz işlemi ürünü suda kolayca çözünür hale getirir.

Bir uyarı ekleyelim.

Etikette yalnız "tip II kolajen" yazıyorsa formu bilemezsiniz. "Hidrolize tip II kolajen" yazan bir ürün, denatüre olmamış tip II kolajen çalışmalarının konusu değildir; iki madde farklı yollarla etki ettiği düşünülen farklı ürünlerdir. Denatüre olmamış formda bir ayrıntı daha var: Diz osteoartriti çalışmasında katılımcılar günde 40 mg ürün aldı, ancak araştırmacıların ölçümüne göre bu 40 mg içinde 1,2 mg denatüre olmamış tip II kolajen vardı. Yani etiketteki miligram değerinin ürünün toplam ağırlığını mı, yoksa etken yapının kendisini mi gösterdiğini sormak yerinde bir sorudur. Hidrolize kolajenin vücutta nasıl parçalandığını hidrolize kolajen yazımızda anlattık.

Etiketteki kolajen miktarı çalışmalardaki miktarla nasıl karşılaştırılır?

Etiketteki kolajen miktarını karşılaştırmanın doğru yolu, günlük porsiyondaki miktarı aynı formla yapılmış çalışmadaki günlük miktarla yan yana koymaktır. Takviye Edici Gıdalar Tebliği, her bileşenin günlük porsiyondaki sayısal miktarının etikette yazılmasını zorunlu tutar; aradığınız satır budur.

Biz karşılaştırmayı şu sırayla yapıyoruz:

1. Günlük porsiyonu bulun. Bir porsiyonun kaç kapsül, kaç ölçek veya kaç saşe olduğuna bakın. Kutudaki toplam ağırlık değil, günlük porsiyondaki miktar önemlidir.
2. Birimi okuyun. Miligram (mg) ile gram (g) arasında bin kat fark var. 2,5 g, 2.500 mg demektir.
3. Formu eşleyin. Hidrolize kolajen için hidrolize kolajen çalışmasına, denatüre olmamış form için o formun çalışmasına bakın.
4. Amacı eşleyin. Cilt için yapılmış bir çalışmanın miktarı eklem için, eklem için yapılmış bir çalışmanınki kas için kanıt değildir.
5. Süreyi okuyun. Yukarıdaki cilt, kemik, kas ve diz çalışmaları 8 hafta ile 12 ay arasında sürdü; jelatin çalışması ise 3 günlük kısa bir deneydi. Kısa bir kullanım süresinde ölçülmüş bir değişimi beklemek, çalışmanın tasarımıyla örtüşmez.
6. Kimde çalışıldığına bakın. Menopoz sonrası kadınlarda, sporcularda ya da yaşlı erkeklerde elde edilen bir bulgu, başka bir gruba aynen taşınamaz.
7. Birden fazla ürünü toplayın. İki ayrı kolajen ürünü kullanıyorsanız günlük toplamı hesaplayın.

Bir noktanın altını çizelim. Çalışmadaki miktara ulaşan bir ürün, çalışmadaki sonucu garanti etmez; çoğu çalışma belirli bir ham madde, belirli bir peptit karışımı ve belirli bir katılımcı grubuyla yapıldı. Miktarın eşleşmesi gerekli, ama yeterli değil. Tebliğ'in piyasa kontrolündeki sapma payları, yani etikette yazan değerin ne kadar oynayabileceği konusunu takviye edici gıda yazımızın etiket bölümünde anlattık.

Kolajenin kaynağı neden önemli: sığır, balık, domuz, tavuk?

Kolajenin kaynağı üç açıdan önemlidir: alerji, inanç ve beslenme tercihi, bir de araştırmada kullanılan ham maddeyle eşleşme. Hidrolize kolajenin geleneksel kaynakları sığır ve domuzdur; balık ve kanatlı (tavuk) kaynakları da kullanılır. Molecules dergisindeki 2019 tarihli bir derleme, sığırın en yaygın kaynak olduğunu, domuz ve sığır kaynağına alternatif arayışında inanç kaynaklı kısıtların da rol oynadığını belirtir.

Balık alerjisi olanlar için bu satır özellikle önemli. 2020'de The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice'te yayımlanan bir çalışmada balık alerjisi olan 101 hastanın 21'inde (%21) balık kolajenine karşı duyarlılık saptandı. Kolajene duyarlı hastaların 8'inde, bazı balık türlerinin parvalbuminine (balık alerjisinin ana alerjeni) karşı antikor saptanmadı; yani bu duyarlılık, yalnız parvalbumine bakan testlerde gözden kaçabilir. Japonya'dan bildirilen bir olguda ise balık kolajeni içeren çiğnenebilir tabletler balık alerjisi olduğu bilinen bir çocukta anafilaksiye, yani ağır ve tüm vücudu etkileyen bir alerjik tepkiye yol açtı. Aynı yayına göre balık jelatini, balık kolajeni kadar alerjen özelliğini korur.

Etiketleme Yönetmeliği, yönetmelik ekinde listelenen alerjen maddelerin bileşenler listesinde punto, stil veya arka plan rengiyle ayrıca vurgulanmasını ister. Sığır, domuz ve tavuk kaynağının vurgulanacağını varsaymayın; bu kaynakları bileşenler listesinde adıyla arayın. Kaynak bilgisi etikette yoksa üreticiye sorabilirsiniz. Bitkisel beslenenler için bir not: Kolajen hayvansal bir proteindir; "bitkisel kolajen" adıyla satılan ürünler kolajen değil, kolajen yapımında rol alan besin öğelerini içerir.

Kolajen ürünlerine neden C vitamini, çinko veya biotin ekleniyor?

Kolajen ürünlerine eklenen C vitamini, çinko, bakır veya biotinin iki gerekçesi var: Biri biyokimyasal, biri mevzuattan kaynaklanıyor. Biyokimyasal gerekçe, kolajen yapımının bazı adımlarının C vitaminine bağlı olmasıdır. Mevzuat gerekçesi ise daha az bilinir.

Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumunun (TİTCK) izin verilen sağlık beyanlarını listeleyen kılavuz ekinde (Ek-1) kolajenin kendisine ait bir beyan yok. Listede "kolajen" sözcüğü yalnız C vitaminine ait altı beyanda geçiyor (sıra 166-171). Cilt için olanı şöyle:

"C vitamini cildin normal fonksiyonu için gerekli olan normal kolajen oluşumuna katkıda bulunur." (TİTCK Kılavuzu Ek-1, sıra 170)

Bu beyanın kullanılabilmesi için listedeki koşula göre üründeki C vitamini miktarının en az "kaynak" beyanı için gereken düzeyi karşılaması gerekir. Benzer şekilde aynı listede biotin için "normal cildin korunmasına", bakır için "normal bağ dokuların korunmasına", mangan için "bağ dokunun normal oluşumuna" katkı beyanları yer alıyor. Kolajen ürünlerinde izinli bir sağlık beyanı ancak bu tür eklenen besin öğeleri üzerinden kurulabilir. Hiyalüronik asit ve glukozamin ise listede yer almıyor.

Eklenen her bileşende iki soru var: Ne kadar eklenmiş ve aynı maddeyi başka üründen de alıyor muyum? Vitamin ve minerallerde etiket, beslenme referans değerinin yüzdesini (%BRD) gösterir. Birden fazla takviye kullanıyorsanız C vitamini ve çinko miktarlarını toplamak gerekir; üst alım sınırlarını C vitamini ve çinko yazımızda ele aldık. Toz ve sıvı ürünlerde tatlandırıcı, aroma ve şeker de bileşenler listesinde yer alır.

Kolajen etiketinde ve reklamında hangi ifadeler kullanılabilir?

Kolajen etiketinde ve reklamında yalnız TİTCK kılavuz eklerinde listelenen sağlık beyanları kullanılabilir; hastalığı önleme, tedavi etme veya iyileştirme iddiası ise hiçbir biçimde yer alamaz. İlk yasağın dayanağı Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği'nin 7. maddesinin üçüncü fıkrasıdır; dördüncü fıkra aynı kuralı reklama, tanıtıma ve ambalajın görünüşüne de uygular. İkinci yasak, TİTCK yönetmeliğine 23 Ağustos 2023'te eklenen fıkradadır:

"Ürünlerde ilgili kılavuz eklerinde yer almayan sağlık beyanları kullanılamaz." (Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik, md. 10/4)

Ek-1'de kolajen için bir beyan bulunmadığına göre, kolajenin kendisine bir sağlık etkisi bağlayan cümleler bu fıkraya takılır. Aşağıdaki tabloda kolajen ürünlerinde karşılaşılabilecek ifade türlerini ve bizim mevzuattan okuduğumuz karşılıklarını topladık.

Böyle bir ifade görmek ürünün içeriği hakkında bilgi vermez. Ama satıcının mevzuata nasıl yaklaştığını gösterir ve bir ürünü elemek için iyi bir filtredir.

Onay numarası ve satış kanalı nasıl kontrol edilir?

Onay numarası, Tarım ve Orman Bakanlığının takviye edici gıdaya verdiği ve etikette yazılması zorunlu olan numaradır (Etiketleme Yönetmeliği md. 13); bir ürünün yasal olarak piyasada olup olmadığını bu numarayla kontrol edersiniz. Sorgu adımlarını, sonuç ekranının neyi gösterdiğini ve uyuşmazlıkta nereye bildirim yapılacağını takviye edici gıda yazımızda ayrıntısıyla anlattık; burada yalnız kolajen ürünlerine özgü üç noktayı ekliyoruz.

Birincisi, sorgu sonucundaki ürün adı etiketteki adla uyuşmalı; aynı firmanın birden fazla kolajen ürünü varsa, elinizdeki ürünün kaydını ürün adıyla ayrıca arayın. İkincisi, onay bir ürünün takviye edici gıda olarak piyasaya arz edilebildiğini gösterir, bir şikayette etkili olduğunu değil. Üçüncüsü, kaynağı izlenebilir ürün tercih edin. Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu'nun beslenme kaynağı, kolajen takviyelerinde ağır metal bulunabileceğine dair kaygılardan söz ediyor. Parti numarası, üretici ve onay numarası açık olan bir ürünü, Bakanlık kaydında görünen işletmenin kendi kanallarından veya yetkili satış noktalarından almak bu riski yönetmenin en pratik yolu.

Kolajen takviyesi seçerken kontrol listesi

Kolajen takviyesi seçerken etiket başında şu yedi soruyu sırayla sorabilirsiniz:

Gebeyseniz veya emziriyorsanız, böbrek ya da karaciğer hastalığınız varsa, düzenli ilaç kullanıyorsanız ya da balık ve deniz ürünü alerjiniz varsa, seçtiğiniz ürünün etiketini kullanmaya başlamadan önce hekiminize veya eczacınıza gösterin.

Sık sorulan sorular

En iyi kolajen hangisi?

Herkes için en iyi tek bir kolajen ürünü yok. Uygun ürün; amacınıza, o amaçla araştırılmış kolajen formuna ve çalışmalarda kullanılan günlük miktara göre değişir. Hidrolize kolajen gram, denatüre olmamış tip II kolajen miligram düzeyinde çalışıldı. Kaynak, alerji durumu ve onay numarası da seçimin parçasıdır.

Balık kolajeni mi sığır kolajeni mi seçilmeli?

Kaynak tek başına bir üstünlük göstermez; seçim alerji, inanç ve beslenme tercihine göre yapılır. Balık alerjisi olanlarda balık kolajenine karşı duyarlılık görülebilir; bir çalışmada balık alerjisi olan hastaların %21'inde saptandı. Sığır kaynaklı ürünlerde ise sığır proteinine alerji ve helal sertifika bilgisi kontrol edilir.

Kolajen takviyesi kapsül mü, toz mu olmalı?

Form tercihi, ulaşmak istediğiniz günlük miktarla ilgilidir. Bu yazıdaki hidrolize kolajen çalışmalarında kullanılan 2,5-15 g'lık günlük miktarlar, toz veya saşe formda tek porsiyonda alınabilir; kapsülde aynı miktar için kaç kapsül gerektiğini etiketten hesaplamak gerekir. Denatüre olmamış tip II kolajen ise miligram düzeyinde çalışıldı; diz çalışmasında günlük miktar iki kapsül halinde verildi.

Kolajen takviyesi ne kadar süre kullanıldı?

Bu yazıda andığımız uzun süreli çalışmalarda süreler 8 hafta ile 12 ay arasında değişti: cilt çalışmasında 8 hafta, kas çalışmasında 12 hafta, diz çalışmasında 180 gün, kemik çalışmasında 12 ay. Jelatin çalışması ise 3 gün sürdü. Bu süreler çalışma protokollerine aittir; kişisel bir sonuç süresi vaadi olarak okunmamalıdır.

Kolajen takviyesinin yan etkisi var mı?

Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulu'nun beslenme kaynağına göre mevcut araştırmalar kolajen takviyesi verilen kişilerde olumsuz yan etki göstermedi. Asıl dikkat noktası kaynağa bağlı alerjidir. Kolajen bir protein olduğu için günlük protein alımına da eklenir; protein alımı kısıtlanan kişilerde bu miktar da hesaba katılır.

Etikette kDa veya dalton yazması ne anlatır?

Kilodalton (kDa), peptitlerin molekül ağırlığını gösterir. Doğal kolajen yaklaşık 300 kDa iken bir derlemeye göre hidrolize kolajen peptitleri çoğunlukla 3-6 kDa aralığındadır; değer ürüne göre değişir. Etikette bu bilgiyi görmek, üreticinin ürünü hidrolize olarak tanımladığını gösterir; daha düşük bir değerin daha iyi sonuç verdiğini gösteren karşılaştırmalı bir kanıt ise bu yazıda incelediğimiz kaynaklarda yer almıyor.

Kaynaklar

• Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), NDA Paneli. Scientific Opinion on the substantiation of a health claim related to collagen hydrolysate and maintenance of joints pursuant to Article 13(5) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal, 2011;9(7):2291. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2011.2291
• Myung SK, Park Y. Effects of Collagen Supplements on Skin Aging: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. The American Journal of Medicine, 2025;138(9):1264-1277. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40324552/
• de Miranda RB ve ark. Effects of hydrolyzed collagen supplementation on skin aging: a systematic review and meta-analysis. International Journal of Dermatology, 2021;60(12):1449-1461. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33742704/
• Proksch E ve ark. Oral supplementation of specific collagen peptides has beneficial effects on human skin physiology: a double-blind, placebo-controlled study. Skin Pharmacology and Physiology, 2014. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23949208/
• König D ve ark. Specific Collagen Peptides Improve Bone Mineral Density and Bone Markers in Postmenopausal Women: A Randomized Controlled Study. Nutrients, 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5793325/
• Zdzieblik D ve ark. Collagen peptide supplementation in combination with resistance training improves body composition and increases muscle strength in elderly sarcopenic men. British Journal of Nutrition, 2015 (düzeltme: 2025;134(5):440). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26353786/; düzeltme: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12580965/
• Shaw G ve ark. Vitamin C-enriched gelatin supplementation before intermittent activity augments collagen synthesis. The American Journal of Clinical Nutrition, 2017. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27852613/
• Lugo JP ve ark. Efficacy and tolerability of an undenatured type II collagen supplement in modulating knee osteoarthritis symptoms: a multicenter randomized, double-blind, placebo-controlled study. Nutrition Journal, 2016. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4731911/
• León-López A ve ark. Hydrolyzed Collagen: Sources and Applications. Molecules, 2019. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6891674/
• Kalic T ve ark. Collagen: an important fish allergen for improved diagnosis. The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice, 2020. https://doi.org/10.1016/j.jaip.2020.04.063
• Ueno R ve ark. A case of pediatric anaphylaxis caused by gummy tablets containing fish collagen. Asia Pacific Allergy, 2020. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7610083/
• Harvard T.H. Chan School of Public Health. Collagen. The Nutrition Source, son güncelleme Mayıs 2021. https://nutritionsource.hsph.harvard.edu/collagen/
• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Kılavuzu, Ek-1: Hastalık Riskinin Azaltılmasına, Çocukların Gelişimi ve Sağlığına İlişkin Beyanlar Dışındaki Sağlık Beyanları Listesi. 2023. https://titck.gov.tr/storage/Archive/2023/contentFile/Eki_7476a215-404f-4fa2-bf46-6266fad8d592.pdf
• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelik. Resmi Gazete, 20.04.2023, sayı 32169. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/04/20230420-5.htm
• Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu. Gıda ve Takviye Edici Gıdalarda Sağlık Beyanı Kullanımı Hakkında Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik. Resmi Gazete, 23.08.2023, sayı 32288. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/08/20230823-1.htm
• Türk Gıda Kodeksi Gıda Etiketleme ve Tüketicileri Bilgilendirme Yönetmeliği. Resmi Gazete, 26.01.2017, sayı 29960 (mükerrer). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170126M1-6.htm
• Türk Gıda Kodeksi Takviye Edici Gıdalar Tebliği (Tebliğ No: 2013/49). Resmi Gazete, 16.08.2013, sayı 28737. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2013/08/20130816-16.htm